Exlaq Çiye?

Bersivên gel:

- Wijdan e.

- Çande.

- Nasname ye.

- Rêgez e.

- Pîvan e.

- Dîrok e.

- Bê exlaq jiyan nabe.

- Ya ku me ji dijmin cuda dike ye.

- Em bi xwe ne.

- Taybtemendiya mirov e.

- Çanda civaka mirov e.

- Hebun e.

Gotina exlaq bi koka xwe Erebî ye û ji gotina “xulq”ê tê. Bi wateyên xûy, xweza, tebîet, xisletê tê bikaranîn. Di Latînî de jî li şûna wê gotina “Mores” tê bikaranîn. Ev gotin jî tê wateya “lihevkirinê”, “pratîkê”, “kodên nêzîkatiyê”, “karaktera kesekî-kesekê yan jî karaktera komê.” Yanî li gorî vê yekê dema exlaq tê gotin berêpêşî tişta jê bê fêmkirin rêzikên xwezayî ne ku di encama lihevkirinên civakî de derdikevin holê û ew karakter e ku bi rêka van çêdibin. Rêber Apo, exlaq wekî “hafizaya polîtîk a civakê” jî pênase dike. Halê bi sazî û kevneşopî yê polîtîkayê, terzê biryardana karên esas ên civakê, terzê pratîzekirina karên plankirî wekî exlaq pênase dike.

Exlaq yekser girêdayî xebat, karkirin û jiyanê ye. Rêber Apo, di paraznameya ‘Pirsgirêka Kurd û Çareseriya Neteweya Demokratîk’ de, di beşa ‘Çarçoveya Têgînî û Teorîk’ de bi van nirxandinan mijara ‘Exlaq’ ronî dike: “Mirov dikare exlaq weke şêweyê polîtîkayê yê ji rê û resmê dîrokî yê bi sazîbûyî bide naskirin.” Polîtîka zêdetir rojane bi roleke bergirî, xwedîkirin û afirîner radibe, exlaq jî bi hêza bi pîvan û bi sazî ya rê û resmê ji civaka heyî re heman xizmetê dike. Mirov dikare exlaq ji bo civakê weke hafiza polîtîk jî qebûl bike. Civakên ji exlaq bûne yan jî ji exlaq mehrûm bûne, hafiza xwe ya polîtîk ji dest dane ango hêza wan a pîvan û saziyên ji rê û resmê qelsbûye, ji dest dane.

Ev jî tê wê wateyê ku civak ji xweparastinê mehrûm maye, li her cure kirinên ji hundir û derve yên asîmîlasyonîst, mêtinkar û zordestiyê hatiye vekirin. Pêkhateyên dewletan û sîstemên desthilatdariyan timî exlaq dirizînin û li şûna exlaq ji jor ve îradeya xwe ya huqûqî ya yekalî (şêweyê exlaqî yê serdestan) ferz dikin. Sedema bingehîn a vê kirina wan ew e, xwe neçar dibînin ku xwerêvebirin û polîtîkaya civakê hilweşînin û wê ji aliyê avahî û dewamî ve li mêtinkarî û rêveberiya desthilatdariyê vekin. Civakeke bi hêz xwedî li exlaqê xwe derkeve, bi hêsanî stûyê xwe li ber mêtinkariya eşkere û desthilatdariyê xwar nake. Rewşa exlaq a herî neyênî, paşverû û hov ji bo civakekê, ji rêveberî û huqûqa herî pêşketî ya desthilatdarî û dewletan baştir e. Li cihekî civaka exlaqî û polîtîk hebe, li wir desthilatdarî û dewlet tewşin û dibin barekî giran ku mirov nikarin xwe lê ragirin. Civakek çiqasî polîtîk û exlaqî bibe, ewqasî demokratîk, azadîxwaz û wekhevîxwaz dibe ango li îstîsmarkariya yekdestdariyên sermaye û elîtên desthilatdariyê tê girtin û dibe têkoşer, li ber xwe dide.

Civaknasiya îlhama xwe ji lîberalîzmê digire polîtîkayê dadixe asta demagojiyê. Nexasim partiyên ku prototîpa dewletê ne weke navgînên demagojiyê bikartîne. Ev yek ne tenê xirabiyeke mezine û li ser navê zanistê xiyaneteke bi zanistê re ye, ji ber ku ji bo ji yekdestdariyên mêtingerî û desthilatdariyê re xizmet bike mîsyoneke bi vî rengî ji zanistên civakî re hatiye dayîn. Wekî ku ji vir jî tê fêmkirin; sîstemên desthilatdariyan û pêkhateyên dewletan ji bo ku civakê bêyî parastin bihêlin êrişî exlaq dikin. Li dijî her cure êrişên rizandina exlaq, yek ji erkên sereke ya Hêzên Modernîteya Demokratîk jî parastin û pêşdebirina exlaq e.